Extinction Burst යනු කුමක්ද..? අවසන් පරාජයට පෙර ඇති වන අවසන් ප්‍රතිප්‍රහාරය පිළිබඳ මනෝවිද්‍යාත්මක සත්‍යය..!

යම් හැසිරීමක්, බලයක්, සම්බන්ධතාවයක් හෝ දේශපාලන ව්‍යාපාරයක් අවසන් වීමට පෙර හදිසියේම වඩාත් ප්‍රබල ලෙස ක්‍රියාත්මක වන්නේ ඇයි..? 

මනෝවිද්‍යාවේ "Extinction Burst" සංකල්පය පුද්ගල ජීවිතයේ සිට දේශපාලනය දක්වා බලපාන ආකාරය පිළිබඳ පුළුල් විග්‍රහයක් මෙන්න..!

ඔබත් මේ මානසික අත්දැකීම් විඳ තිබේ ද..?

(සුජිත් මංගල ද සිල්වා)

මිනිසුන්, සංවිධාන, දේශපාලන ව්‍යාපාර, සමාජ ප්‍රවණතා සහ ඇබ්බැහිවීම් පවා බොහෝ විට එකම මනෝවිද්‍යාත්මක රටාවක් අනුගමනය කරයි. ඒ අතරින් ඉතා වැදගත් නමුත් සාමාන්‍ය ජනතාව අතර අඩුවෙන් කතාබහට ලක්වන සංකල්පයක් වන්නේ "Extinction Burst" ය.

සරලව කිවහොත්, දිගු කාලයක් තිස්සේ සාර්ථක වූ හැසිරීමක් හෝ ක්‍රමවේදයක් තව දුරටත් ප්‍රතිඵල ලබා නොදෙන විට, එම ක්‍රියාවලිය අතහැර දැමීමට පෙර අවසන් වරට ඉතා ප්‍රබල ලෙස ක්‍රියාත්මක වීම Extinction Burst ලෙස හැඳින්වේ.

Extinction Burst යනු කුමක්ද..?

මෙම සංකල්පය මුලින්ම පැමිණෙන්නේ Behavioral Psychology හෙවත් හැසිරීම් මනෝවිද්‍යාවෙන්ය. යම් පුද්ගලයෙකු හෝ සත්වයෙකු යම් හැසිරීමක් මගින් ප්‍රතිලාභ ලබා ගැනීමට පුරුදු වී සිටී නම්, එම ප්‍රතිලාභය හදිසියේ නතර කළ විට, එම හැසිරීම මුලින්ම අඩුවීම වෙනුවට තාවකාලිකව වැඩිවේ. මේ තත්ත්වය Extinction Burst ලෙස හැඳින්වේ.

සරල උදාහරණයක්

කුඩා දරුවෙකු කෑ ගසන විට එම දරුවාට හෝ දැරියට චොකලට් ලැබෙනවා යැයි සිතන්න. දෙමාපියන් චොකලට් දීම නතර කළ විට දරුවා මුලින්ම කෑ ගැසීම නතර නොකරයි. ඒ වෙනුවට, තවත් ශබ්ද නගයි. තවත් කෑ ගසයි තව තවත් හැඬීම වැඩි කරයි එහෙත් එම හැසිරීමෙන් තව දුරටත් ප්‍රතිලාභ නොලැබෙන බව තේරුම් ගත් පසු එම ස්වභාවය ක්‍රමයෙන් අතුරුදහන් වේ. මේ අතරමැදි අවධිය Extinction Burst ය.

දේශපාලනයේ Extinction Burst

මෙම සංකල්පය දේශපාලනයේ ද දැකිය හැකිය. ඉතිහාසය පෙන්වා දෙන්නේ බලය අහිමි වීමට ආසන්න පාලන තන්ත්‍ර බොහෝ විට වඩාත් ආක්‍රමණශීලී වීමයි. ප්‍රචාරණය වැඩි කිරීම, විරුද්ධවාදීන්ට ප්‍රහාර එල්ල කිරීම, ජාති වාදය හෝ ආගමික හැඟීම් උත්තේජනය කිරීම සහ ජනප්‍රිය පොරොන්දු වැඩි කිරීම ආදිය සිදු කරයි. මේ වැනි ක්‍රියාමාර්ග බොහෝ විට Extinction Burst ලක්ෂණ ලෙස සැලකේ.

සමාජ මාධ්‍ය සහ Extinction Burst

අද සමාජ මාධ්‍ය යුගයේ ද මෙම සංකල්පය පැහැදිලිව දැකිය හැකිය. කෙනෙකුගේ ජනප්‍රියත්වය අඩු වෙමින් පවතින විට, ආන්දෝලනාත්මක ප්‍රකාශ-අතිශයෝක්තිය-නාට්‍යමය වීඩියෝ-ගැටුම්කාරී අන්තර්ගත ආදිය වැඩි වීම බොහෝ විට සිදු වන්නේ අවධානය රඳවා ගැනීමේ අවසන් උත්සාහයක් ලෙසය.

ඇබ්බැහිවීම් සහ Extinction Burst

දුම්පානය, මත්පැන් භාවිතය හෝ වෙනත් ඇබ්බැහිවීම් නතර කිරීමට උත්සාහ කරන පුද්ගලයන්ට ද මෙම අත්දැකීම ඇති විය හැකිය. මත්පැන් අත්හැරීමේ මුල් දිනවල, දැඩි ආශාවන්-කනස්සල්ල-කෝපය සහ නොසන්සුන්කම වැඩි වීම සාමාන්‍ය ස්වභාවයකි. මේ තත්ත්වය බොහෝ විට අසාර්ථකත්වයක් නොව, ඇබ්බැහි හැසිරීම බිඳ වැටීමට පෙර ඇතිවන Extinction Burst අවධියක් විය හැකිය.

සංවිධාන සහ ව්‍යාපාරවල දී 

වෙළඳ පොළ වෙනස් වන විට, පැරණි සාර්ථක ව්‍යාපාරික ආකෘති පවත්වා ගෙන යාමට උත්සාහ කරන සමාගම් ද Extinction Burst රටාවක් පෙන්වයි. නව තත්ත්වයන්ට හැඩගැසීම වෙනුවට, පැරණි ක්‍රම තවත් දැඩි කිරීම-දැවැන්ත ප්‍රචාරණ වියදම් සිදු කිරීම-ආක්‍රමණශීලී අලෙවිකරණය වැනි ක්‍රියාමාර්ග ගන්නා අවස්ථා දැකිය හැකිය.

Extinction Burst හඳුනා ගන්නේ කෙසේද..?

පහත ලක්ෂණ එකවර පෙනේ නම් එම තත්ත්වය Extinction Burst ස්වභාවයක් විය හැකිය. එනම් හදිසි හැසිරීම් තීව්‍ර වීම, ආක්‍රමණශීලී ප්‍රතිචාර, අවධානය දිනා ගැනීමේ උත්සාහයන් වැඩි වීම, පැරණි ක්‍රමවේදයන් අතිශය භාවිතය, බිය සහ කලබලය මත පදනම් වූ තීරණ ආදිය වේ.

අවසන් නිගමනය

Extinction Burst යනු අසාර්ථකත්වයේ සලකුණක් පමණක් නොවේ. බොහෝ විට එම ස්වභාවය පැරණි ක්‍රමවේදයක් බිඳ වැටීමට පෙර ඇති වන අවසන් ප්‍රතික්‍රියාවයි. එම අවසන් ප්‍රතික්‍රියාව පුද්ගල ජීවිතයේ, දේශපාලනයේ, ව්‍යාපාරික ලෝකයේ, සමාජ මාධ්‍යවල සහ ඇබ්බැහිවීම්වල පවා දැකිය හැකි මනෝවිද්‍යාත්මක රටාවකි.

එබැවින් යම් හැසිරීමක් හෝ බලවේගයක් හදිසියේම වඩාත් ප්‍රබල ලෙස ක්‍රියාත්මක වන විට, එම තත්ත්වය සැබෑ ශක්තියක ලකුණක් ද, නැත හොත් අවසන් වරට දැල්වෙන ගිනි සිළුවක් ද යන්න විමසා බැලීම වැදගත්ය.